Introductie

In verschillende Nederlandse binnensteden oriënteert men zich momenteel op een toekomst voor monumentale kelders. Voorbeelden zijn de kelders in de Arnhemse Rijnstraat en de werfkelders in Utrecht en Maastricht. Het betreft hier ruimten van behoorlijke omvang met bijzondere, monumentale kwaliteiten. Kelders kunnen inspelen op de menselijke behoeften aan avontuur en ontdekking. Tegelijkertijd kunnen ze het onderscheidend karakter van binnensteden versterken en geven ze invulling aan het begrip intensief ruimtegebruik. Elke ambitieuze binnenstad moet van tijd tot tijd iets nieuws en opvallends bieden, alleen al om de aantrekkingskracht
op peil te houden. Ook een monumentale stad moet vooruitkijken!

Het verkennende onderzoek leidt in dit hoofdstuk tot een overzicht van de belangrijkste potenties voor de kelders aan de Bossche Markt. Daarbij is bijzondere aandacht geschonken aan de samenhang met de cultuurhistorische en toeristische identiteit van 's-Hertogenbosch en de specifieke positie van de Markt daarin.

Uitgangspunten en voorwaarden:

Doe het weldoordacht
De belangrijkste uitgangspunten voor de eventuele openstelling van de kelders aan de Markt, deels voortkomend uit de interviews en de workshop, zijn:
•  Doe het goed of doe het niet.
•  Maak de kelders zichtbaar vanaf de straat, op welke manier dan ook.
•  Zorg voor entrees vanaf de straat, net zoals oorspronkelijk het geval was.
•  Een professionele opzet en organisatie van zowel ontwikkeling als exploitatie.
•  Waarborg het bijzondere, ruimtelijke effect van de kelders (niet teveel objecten etc. plaatsen).
•  Thema's moeten passen binnen het Bossche cultuurhistorische en toeristische palet.
•  De relatie tussen kunst en cultuurhistorie biedt in dit geval bijzondere potenties, dit bewijst ook het succes van Floating Time.
•  Wees creatief en vernieuwend.
•  Onderscheid je van andere steden (kelders krijgen nu alom aandacht).
•  Spreek de menselijk fantasie aan, biedt geen 'voorgekauwd' product.
•  Zorg periodiek voor productvernieuwing, nieuwe exposities, evenementen, etc.
•  Zorg voor enige flexibiliteit in invullingsopties (alternatieve aanwendbaarheid).
•  Durf hedendaagse elementen of technieken toe te passen.
•  Zorg voor voldoende ventilatie, licht, nooduitgangen, etc.

De Markt heeft bijzondere potenties

Met openstelling van kelders moet worden ingespeeld op de bijzondere identiteit en de gebruiksfunctie van de Bossche Markt:
•  Centrum en draaipunt van de binnenstad.
•  Een eindpunt van (historisch) belangrijke wegen (Vughter-, Orthen-, Hinthamerstraat).
•  De Put als centraal (ontmoetings)punt.
•   Er is volop ruimte beschikbaar, met name op hot middenterrein van de Markt.
•  Het is een belangrijke evenementenlocatie (kermis, concerten, shows, sport, etc.).

De typisch Bossche voor- of straatkelders hebben hun geheel eigen potenties. Ze zijn weliswaar overwegend klein (meestal niet langer dan vijf meter), maar liggen wel pal onder de looproutes. Het zichtbaar maken van deze kelders. op welke manier dan ook, kan meerwaarde opleveren voor de uitstraling van de openbare ruimte.

Commerciële functies: grote marktpartijen wachten af

Een project van enige omvang met een geheel commerciële invulling lijkt vooralsnog niet haalbaar. Grotere kelderprojecten elders in Nederland (Arnhem, Utrecht) hebben vooral een culturele functie, al worden ze incidenteel wel gebruikt voor commerciële activiteiten (feesten, bedrijfspresentaties, filmopnames, etc.).

Belangrijkste oorzaak is dat de grotere marktpartijen (ontwikkelaars, beleggers, winkelketens) primair vragen om eenvoudig te exploiteren ruimten (voldoende verkoopvloeroppervlak, rechte wanden, voldoende stahoogte, etc.), in drukke winkelstraten en op de begane grond. Andere vloerniveaus worden door winkelketens veelal alleen benut in combinatie met de begane grond. Uitzondering zijn sterke binnenstadsformules met een grote ruimtebehoefte en minder op impulsbezoek gericht. Grote sportzaken zijn een goed voorbeeld, zoals Perry Sport en Intersport De Vijf Hertogen in 's-Hertogenbosch.

Omdat elk niveauverschil in het consumentengedrag als een drempel fungeert liggen omzetniveaus op etages meestal aanzienlijk lager. Dit geldt in principe ook voor kelders, waarvan het netto bruikbare vloeroppervlak verhoudingsgewijs bovendien vaak beperkt is (beperkte stahoogte, schuine wanden). Belangstelling van de nogal behoudende grotere ketens kan volgens onze inschatting en ervaring pas worden verwacht na realisatie van een goed functionerend voorbeeldproject.

Dit neemt echter niet weg dat afzonderlijke kelders wel degelijk commerciële potenties bieden, zij het in eerste instantie vooral voor zelfstandige ondernemers met een bijzonder assortiment of horecaformule. Ook 's-Hertogenbosch kent zulke ondernemers (De Raadskelder, Danscafé Plein 79, etc.). Voorbeelden als de Bossche Kelders (Vismarkt) en de Adriaankelder van boekhandel Heinen hebben een duidelijke relatie met een bovenliggend bedrijf. Dit soort initiatieven zijn een verrijking voor de stad, maar het zijn wel zelfstandige zaken die zoveel mogelijk vrijheid wensen in inrichting, branchering en exploitatie. Initiatieven zijn bovendien moeilijk van bovenaf te 'sturen'.

Mogelijke thema's en productconcepten

Inspelen op de bijzondere potenties
De kelders aan de Bossche Markt beschikken over enige bijzondere krachten:
•  een avontuurlijk, onverwacht karakter;
•  een uitgesproken monumentale uitstraling;
•  verborgen geschiedenis (ambacht, verkoop, opslag);
•   centrale ligging in binnenstad;
•  grote aaneengesloten clusters, met enige grote kelders;
•   historische samenhang met de Binnendieze (ook ondergronds).

Mogelijke thema's
Belangrijk is dat de kelders worden ingekaderd in de Bossche cultuurhistorische en toeristische structuur. Voor de invulling van de kelders bieden vooral de volgende thema's potenties:
•  handel (ambacht, verkoop, marktplaats, verhandelen);
•  het ontstaan in en uit hot water (Moerasdraak);
•   religie (voormalig Minderbroedersklooster);
•  cultuur (keramiek, Bossche folklore als carnaval);
•  geschiedenis van 's-Hertogenbosch.

Enige voorbeelden van aansprekende, samenhangende productconcepten die kunnen worden ontwikkeld in grotere kelderruimten zijn:
•  Bossche Keramiek (exposities en/of ateliers). Invulling in samenwerking met Europees Keramisch Werkcentrum, Kunstacademie, Kruithuis, Cor Unum, etc.
•  Geschiedenis 's-Hertogenbosch - 1 (expositie oorsprong/benutting kelders, Binnendieze, opslag, ambacht, winkels, horeca, riolering, kelders in Vestingwerken).
•  Ondergronds wandelen in 's-Hertogenbosch (zonder veel inrichtingselementen, maar bijv. met klank en lichtspel).
•  Bossche cultuur en historie in het kort (voorposten en vitrines van Bossche musea, kerken, kloosters, monumenten, etc.).

Uitwerking van de potenties

Horizontaal of verticaal koppelen?
Rondom de Markt liggen vele kelders, voor een belangrijk deel van grote historische waarde. Er moet bij voorkeur gebruik worden gemaakt van bestaande kelderruimten: vanwege de status als archeologisch monument lijkt het realiseren van nieuwe kelders onder de Markt onhaalbaar. De keuze is dan tussen bestaande kelders onderling (horizontaal) koppelen dan wel elke kelder afzonderlijk te ontsluiten. Voordelen van horizontaal koppelen is de grotere beschikbare, aaneengesloten ruimte en het kunnen combineren van entrees. Nadelen zijn de historische onjuistheid (althans in 's-Hertogenbosch) en de relatief hoge kosten. Voordelen van verticale ontsluiting zijn de historische authenticiteit, de lagere realisatiekosten en de realisatie kans in algemene zin: er is per situatie slechts een eigenaar/huurder betrokken. Nadeel is de veelal beperkte ruimte per kelder.

Gegeven de cultuurhistorische waarden en de haalbaarheid in het algemeen zou in 's-Hertogenbosch de voorkeur moeten worden gegeven aan een (verticale) ontsluiting van afzonderlijke kelders. In de Middeleeuwen bevond zich voor de huizen een zone met kelderingangen, trappen en pothuizen in allerlei maten. Entrees moeten, net als eertijds, op straatniveau worden gerealiseerd.

Niet alle kelders hoeven uiteraard te worden ontsloten. Een publieksgerichte, samenhangende ontwikkeling van de Bossche kelders zal moeten aanvangen met enige voorbeeldkelders. Dit vanuit organisatorische en financiële overwegingen, maar ook om het bedrijfsleven te enthousiasmeren tot deelname. Met 0penstelling van 4, 8 of 6 extra kelders en 'inkijken' in andere (straat)kelders kan al een nieuwe cultuurhistorische attractie worden gerealiseerd, mits deze goed wordt gecommuniceerd.

Mooie kelders
De volgende kelders zijn niet alleen cultuurhistorisch belangwekkend, maar bieden ook ruimtelijk en qua uitstraling perspectieven:
•  Markt 1 (Stadhuis): verschillende, onderling verbonden kelders met historische betekenis, deels in gebruik als restaurant (totaal ca. 500 m2).
•  Markt 7 en 7a (onder Street One, Best Business): een mooie, lange kelder (ca. 70 m2) met straatkelder (35 m2).
•  Markt 15 (Mennen Mode): twee smalle kelders en een bredere kelder aan de achterzijde, waarschijnlijk onderling verbonden en met een authentiek pothuis aan de zijkant, als eventueel entree (totaal ca. 75 m2).
•  Markt 25 en 27 (Open 32, Setpoint): twee tamelijk lange kelders met een mooi kruisgewelf (elk ca. 80 m2), met straatkelder (15 m2).
•  Markt 12 (In de Kleine Werelt): authentieke straatkelder (ca. 40 m2).
•  Schapenmarkt 1 en 3 (M&S Mode): een grote en drie kleinere kelders, onderling verbonden en zeer authentiek (totaal ca. 200 m2).
•  Pensmarkt 16 tot 24 (Wonder Woman, Fooks): drie grote, een kleine en drie achterliggende kelders (samen ca. 300 m2). Bovendien aansluiting mogelijk met achterliggende kelders richting Dode Nieuwstraat en Guardianenhof (ca. 100 m'),
kelders deels echter niet meer authentiek.
•  Pensmarkt 36 (Hema): authentieke, ruime kelder (ca. 150 m2), ook aanliggende kelder (50 m2) bereikbaar.

Daarnaast bevinden zich aan de Markt en de Pensmarkt nog vele andere (voor)kelders, met wisselende cultuurhistorische en monumentale kwaliteiten en gebruiksmogelijkheden. Bij een eventuele publieksfunctie moeten de cultuurhistorische en monumentale kwaliteiten van de kelders zoveel mogelijk tot hun recht komen. Dit neemt echter niet weg dat in bijzondere gevallen, bijvoorbeeld: waar (voor)kelders ontbreken of geheel zijn afgebroken, ook mogelijkheden bestaan voor uitgesproken moderne kelders. Een creatieve vormgeving is dan essentieel.

Invullingopties

De genoemde kelders, maar ook andere, hebben absoluut potenties voor een commerciële dan wel niet-commerciële publieksfunctie. Het gebied kent grote passantenstromen, maar er moet wel een duidelijke entree zijn. In het kader van eerder onderzoek kan nog niet op pandniveau een invullingvoorstel worden gedaan. Wel kunnen we, ideevormend en zonder volledig te zijn, suggesties doen voor publieksfuncties, mode gebaseerd op voorbeelden in binnen- en buitenland.

culturele functies:
•    expositie historisch 's-Hertogenbosch beneden maaiveld, archeologische vondsten
•    expositie geschiedenis van de Markt
•   voorposten en vitrines van Bossche musea en attracties
•   expositieruimten voor wisselend gebruik
•   keldertheater
•    klank- en lichtspelen
•    etc.
winkelfuncties en galerie.
•   keramiek (Cor Unum)
•   bijzondere voedingswaren (kaas/noten, wijn, chocolaterie, banket, suikerwerk, etc.)
•   bijzondere cadeauartikelen of speelgoed
•   kunst en design
•   antiek en brocante
•   erfgoedwinkel
•    etc.
horeca:
•   stadsbrouwerij met proeflokaal
•   een horecazaak met middeleeuwse signatuur
•    historisch (bijvoorbeeld Middeleeuws) café met exposities en presentaties
•   Middeleeuws restaurant
•    historisch lunchen in 's-Hertogenbosch
•    etc.

Ook andere kelders dragen bij aan de wervingskracht
Andere kelders aan de Markt kunnen zichtbaar worden gemaakt vanaf de straat en dat kan op vele manieren. Bijvoorbeeld door transparante platen of luiken met een inkijk in straatkelders of gewone kelders te plaatsen, in combinatie met informatie via luidsprekers ('Sprekende kelders', zoals bij Invito in 2001) of lichtkunst. Door middel van spiegelreflex-technieken kunnen grote delen van kelders via luiken zichtbaar worden gemaakt.

De overgangszone tussen de wanden van de gebouwen aan de Markt en het plein was historisch altijd al een belangrijke plek. Niet alleen commercieel (handel), maar ook maatschappelijk (ontmoeting). De Middeleeuwse 'commerciële zone' met een goot op 11 Bossche voet (3,16 meter) van de voorgevel zou kunnen worden gemarkeerd. 's Avonds kunnen de (straat)kelders of de Middeleeuwse goot middels verlichting worden gemarkeerd. In overleg met architecten of ontwerpers moeten creatieve oplossingen worden gezocht, waarbij gerust een zekere 'speelsheid' mag worden nagestreefd. Voorwaarde is dat het meerwaarde oplevert voor de kwaliteit van de openbare ruimte. Ingrepen moeten bij voorkeur samengaan met kwaliteitsversterking van de puien.

Hiermee krijgt niet alleen de productontwikkeling rond de Bossche kelders, maar ook rond historisch 's-Hertogenbosch in het algemeen nog veel meer betekenis!

Voorbeeld van een keldercluster met meerwaarde

Er zijn legio mogelijkheden voor extra kelders met een publieksfunctie rond de Markt en de Pensmarkt. Met name het complex Pensmarkt 16 t/m 24 biedt, samen met de achterliggende kelders, bijzondere potenties. Dit door de omvang van het complex (totaal ca. 400 ,1 bvo), de bijzondere cultuurhistorische waarden (het voormalige Lombardehuis stond hier), de monumentale uitstraling van de meeste kelders en de mogelijkheid die deze ontwikkeling biedt om de relatie tussen de Markt en de westelijk gelegen straten en stegen te versterken. De kelders sluiten bijna recht aan op de Guardianenhof. Omdat de kelders vroeger behoorden tot één pand zijn enige onderlinge verbindingen cultuurhistorisch verantwoord.

Een belangrijke kans voor hergebruik van de kelders komt voort uit de ligging tussen het A1 winkelgebied (nadruk op modische artikelen in het midden- en hogere marktsegment) en de bijzondere winkels en horecazaken in de 'zwerfzone' westelijk van het complex. De passantenstromen aan de Pensmarkt zijn aanzienlijk en commercieel hebben de kelders dus absoluut potenties. Hieronder wordt, ideevormend, een mogelijke invulling beschreven.

Een voor 's-Hertogenbosch passend thema op het raakvlak van cultuur en commercie is keramiek. Twee van de vooraan gelegen  kelders  in  het genoemde complex (elk inclusief achterkelder ca. 75 mi) zouden kunnen worden gebruikt t.b.v. expositie en verkoop van keramiek, bijvoorbeeld door Cor Unum. Een interessante optie voor de strook kelders richting Dode Nieuwstraat is een atelier waar individuele en groepen bezoekers zelf, maar onder deskundige begeleiding, reeds vervaardigde keramische objecten kunnen beschilderen naar hun eigen idee. De tijd die nodig is voor het drogen kan vervolgens aangenaam worden besteed in de Bossche binnenstad. De deelnemers nemen daarna een zeer origineel Bosch' souvenir mee naar huis. 's Avonds kan de ruimte worden benut voor cursussen.

Een samenbindend element tussen de twee genoemde functies kan een Keramiek Café zijn, met passende aankleding, meubilair, menukaart, etc. De beste locatie hiervoor is aan de Pensmarkt, pal naast de voorgestelde expositie- en verkoopruimte. Essentieel is dat de zaken zich duidelijk presenteren richting Pensmarkt, met een opvallende entree. Via spiegeltechnieken kunnen passanten keramische objecten in de kelders bewonderen.

Eisen aan de herinrichting van Markt en Pensmarkt

Het bovenstaande betekent dat bij de herinrichting van de Markt en de Pensmarkt tenminste met de volgende aspecten rekening moet worden gehouden:
•  Voorkomen dat door ingrepen nu toekomstige mogelijkheden voor ontsluiting of markering van kelders onmogelijk worden.
•   In een bepaalde zone vanaf de rooilijn moeten mogelijkheden bestaan voor ontsluiting of markering van kelders, waaronder de straatkelders. De entree van de kelders vond historisch meestal immers plaats vanaf de straat.
•  Voor de breedte van deze zone kan wellicht worden aangesloten bij de eenheidsmaat 'Bossche Voet, al dan niet in combinatie met het 'Oeteldonkse' getal 11. Uitgangspunt zou kunnen zijn de Middeleeuwse 'commerciële strook' met een breedte van 3,16 meter. Bossche cultuurhistorie!
•  Binnen het integrale ontwerp voor het marktveld moet nadrukkelijk aandacht worden besteed aan het ontwerp voor de 'commerciële strook' langs de wanden, inclusief entrees naar de kelders, kijkgaten, verlichting, etc. Hiervoor moeten reeds in de ontwerpfase passende ontwerpvoorstellen worden gemaakt.
•  Ontwerpkwaliteiten en verlichtingsplannen in de 'kelderzone' moeten aansluiten op het totaalbeeld voor de Markt.
•  Looppaden moeten voldoende breed zijn om zichtbaarheid van de kelders te garanderen.

Het proces

Goeie en creatieve ideeën voor de Bossche kelders zijn er volop. Het onderwerp leeft enorm in de stad, zo hebben we ervaren. Ook willen veel organisaties en personen graag een bijdrage leveren aan de ontwikkeling van het project, vooral in organisatorische zin.

Een project als dit is echter gecompliceerder dan het wellicht op voorhand lijkt. De kelders zijn in bezit van diverse partijen, die deze bovendien soms ook nog gebruiken, er zijn bouwkundige en technische ingrepen nodig en het project vergt de nodige organisatiekracht en financiële middelen. Op basis van de quick-scan in het rapport van BRO (10 jan.2003) kan het Centrummanagement zich nader beraden over een eventueel vervolgtraject, waarbij het project op basis van eerste keuzes concreter kan worden.

Het project kan alleen worden gerealiseerd als het proces doelgericht en professioneel wordt opgezet. Aanbevelingen in dit kader:
•  Aanstelling van een slagvaardige projectcoördinator, aangestuurd door een projectgroep en eventueel een klankbordgroep met daarin in ieder geval de gemeente, het bedrijfsleven, betrokken vastgoedeigenaren en de belangrijkste cultuurhistorische organisatie(s).
•  Voldoende financieel budget voor uitvoering van het voorbeeldproject.
•  Met restauratie van kelders zijn hoge bedragen gemoeid. De financiële bijdrage van commerciële partijen en sponsoring zal naar verwachting slechts beperkt zijn. Dit betekent dat een wezenlijke bijdrage zal moeten komen van overheid, subsidies en fondsen.
•   In een vroeg stadium reeds praten met betrokken eigenaren en huurders.
•  Communicatie van de potenties van de kelders richting bedrijfsleven middels een handzame, wervende en bondige flyer.
•  Vooraf 'harde' afspraken maken met gegadigde exploitanten: productinhoudelijk, financieel en organisatorisch.
•  Laat aan binnenstadsbezoekers het realisatieproces zien (wat gaat er gebeuren en hoe ver staan we?).
•  Probeer gevestigde binnenstadondernemers te stimuleren om op hun eigen manier een bijdrage aan het thema "'s-Hertogenbosch - 1" te leveren. Bijvoorbeeld door subsidiering van creatieve benutting van kelders, een jaarlijkse kelderprijs, een gezamenlijke promotiebrochure, etc.
•  Betrek de lokale, regionale en landelijke media bij het ontwikkelingsproces (free publicity).

De lange termijn

Behalve aan de Markt beschikt 's-Hertogenbosch ook over vele historische kelders in andere delen van de binnenstad. Met name het gebied Visstraat/ Karrenstraat/ Kruisstraat/ Lepelstraat, met de 'Bossche kelders' van Den Otter, biedt potenties. De kelders hier zijn voor een belangrijk deel reeds met elkaar verbonden. Een aanmerkelijke versterking van het thema 's-Hertogenbosch - 1 kan worden bereikt door in dit gebied een flink aantal kelders met elkaar, maar ook met de Binnendieze te verbinden. Bijvoorbeeld door een wandelroute door het voormalige tracé van deze rivier (al dan niet gecombineerd met water), dat uitkomt op de kop van de Brede Haven, tevens de toekomstige instapplaats voor de Binnendieze rondvaarten. Er ontstaat zo een uitgesproken uniek en avontuurlijk gangenstelsel, dat de. Binnendieze en de Bossche kelders in één concept integreert.

Het betreft hier niet zozeer een alternatief voor ingebruikname van de kelders aan de Markt, maar een zelfstandig project, waarmee het thema Bossche Kelders nog meer cachet en aantrekkingskracht kan krijgen!

Qua thematisering verwijzen we naar eerder genoemde thema's en productconcepten. Niet-ingerichte kelders hebben nadrukkelijk ook hun waarde, zeker indien rondwandelingen worden geboden of als er creatief met licht en geluid wordt omgegaan.

PERSPECTIEF VOOR DE BOSSCHE KELDERS